Bosh sahifa > Pul-kredit siyosati >

2011 YILDAGI MAKROIQTISODIY HOLAT VA REAL SEKTOR TAHLILI

O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan belgilab berilgan respublikani 2011 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo'nalishlari, 2009-2012 yillarga mo'ljallangan «Inqirozga qarshi choralar dasturi» hamda "Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish yili” davlat dasturi doirasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar natijasida iqtisodiyotda yuqori barqaror o'sish sur'atlari va makroiqtisodiy mutanosiblik saqlanib qolindi.

Asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlar

2011 yilda O'zbekistonda, dastlabki hisob-kitoblarga ko'ra, 77,8 trln. so'mlik YaIM ishlab chiqarilib, uning real o'sishi 2010 yilga nisbatan 8,3 foizni tashkil qildi.

Iqtisodiyotning yuqori o'sish sur'atlari:

- mamlakatni isloh qilish va modernizatsiyalash bo'yicha ishlab chiqilgan tadrijiy taraqqiyot dasturi va ichki talabni rag'batlantirishga doir chora-tadbirlarni izchil amalga oshirilayotganligi;

- iqtisodiyotda soliq yukini pasaytirishga qaratilgan siyosatni olib borilayotganligi;

- mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rolini sezilarli darajada oshayotganligi;

- moliya-bank tizimining barqaror va samarali faoliyat ko'rsatayotganligi evaziga erishildi.

2011 yilda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish umumiy hajmi 2010 yilga nisbatan 6,3 foizga oshdi va 41,7 trln. so'mni tashkil etdi. Sanoatda ishlab chiqarishning yuqori o'sish sur'atlari farmatsevtika va mebelsozlik (o'sish sur'ati 18 foiz), oziq-ovqat (13,1 foiz), mashinasozlik va avtomobilsozlik (12,2 foiz), qurilish materiallari (11,9 foiz) hamda kimyo va neft-kimyo (9,4 foiz) sohalarida kuzatildi.

2011 yilda qishloq xo'jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish 2010 yilga nisbatan 6,6 foizga oshib, 19,6 trln. so'mni tashkil qildi.

Mazkur davr mobaynida ko'rsatilgan xizmatlar hajmi 13,2 foizga o'sib, uning YaIM tarkibidagi ulushi 50,5 foizni tashkil qildi. Yuqori o'sish sur'atlari aloqa va axborotlashtirish (41,6 foiz), turizm (27,3 foiz), maishiy (20,9 foiz) sohalarda, shuningdek, avtomobil va boshqa texnika vositalarini ta'mirlash (18,9 foiz), moliyaviy (18,6 foiz) hamda savdo va umumiy ovqatlanish (18,6 foiz) xizmatlarida kuzatildi.

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 7 fevraldagi PQ-1474-sonli Qarori bilan tasdiqlangan «Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili davlat dasturi» doirasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga qulay ishbilarmonlik muhitini yaratishga, tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish va olib borish tartib-taomillarini soddalashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar kompleksi amalga oshirildi.

Xususan, kichik biznes sub'ektlarining davlat xaridlari tizimida ishtirok etishini hamda yuqori likvidli mahsulotlar olish imkoniyatini kengaytirish, eksport qiluvchi korxonalarning mahsulotlarini va olib kiriladigan texnologik asbob-uskunalarni sertifikatlashtirish tartibini yanada soddalashtirish, tadbirkorlik sub'ektlarining  faoliyatiga daxldor soliq tekshiruvlarini tubdan qisqartirish bo'yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirildi.

Ushbu ko'rilgan chora-tadbirlar kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada kengayishiga xizmat qildi. O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasining ma'lumotlariga ko'ra kichik biznes sub'ektlarining soni, o'tgan yilda 17,2 mingtaga o'sib,
2012 yil 1 yanvar holatiga ko'ra 218,9 mingtani (fermer xo'jaliklarini hisobga olmagan holda) tashkil etdi. O'tgan yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlarining yalpi ichki mahsulotdagi salmog'i 1,5 foiz bandga o'sib, 54,0 foizga etdi.

Inflyatsiya. 2011 yilda inflyatsiya darajasi tasdiqlangan prognoz ko'rsatkichdan past bo'ldi va bunda qat'iy monetar siyosat yuritilayotganligi muhim ahamiyat kasb etdi.

Respublika hududlarida tovarlar va xizmatlar narxlarining o'zgarishi bo'yicha olib borilgan kuzatishlar, shuningdek, iste'mol mahsulotlari bozori kon'yunkturasi va ularning xalqaro bozordagi narxlari dinamikasi tahlili 2011 yilda inflyatsiyaga asosan nomonetar omillar ta'sir etganligini ko'rsatdi.

Investitsiyalar. 2011 yilda o'zlashtirilgan investitsiyalarning umumiy hajmi 2010 yilga nisbatan 7,9 foizga ortib, 18,3 trln. so'mni yoki yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 23,9 foizni tashkil etgani mamlakatimizda investitsiya jarayonlarining jadal faollashib borayotganidan dalolat beradi.

Asosiy kapitalga yo'naltirilgan investitsiyalarning 50,2 foizi xo'jalik yurituvchi sub'ektlar va aholining o'z mablag'lari, 21,2 foizi to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar va kreditlar, 6,0 foizi esa byudjet mablag'lari hisobidan moliyalashtirildi.

Umumiy investitsiyalar salmog'ida ishlab chiqarishga yo'naltirilgan investitsiyalarning ulushi 70,6 foizni tashkil etdi. Uning 23,6 foizi transport va aloqa, 15,2 foizi yoqilg'i-enegetika, 4,6 foizi qishloq xo'jaligi, 4,1 foizi metallurgiya hamda 23,1 foizi boshqa tarmoqlar hissasiga to'g'ri keladi.

Noishlab chiqarish sohasiga yo'naltirilgan investitsiyalarning jami investitsiyalardagi ulushi 29,4 foizni, jumladan uy-joy qurilishining ulushi 17,7 foizni, ta'lim sohasi - 2,1 foizni va sog'liqni saqlash sohasi - 2,4 foizni tashkil etdi.

Aholining turmush darajasi. Hududiy bandlik dasturlarining amalga oshirilishi natijasida 2011 yilda respublika bo'yicha jami 1 millionga yaqin yangi ish o'rinlari yaratildi va ularning 68 foizdan ko'prog'i qishloq joylariga to'g'ri keladi.

2011 yilda respublikamizda o'rtacha ish haqi 20,2 foizga oshdi, byudjet tashkilotlari xodimlarining ish haqi, pensiyalar, nafaqa va stipendiyalar miqdori esa 26,5 foizga o'sdi. Aholining real daromadlari yil mobaynida 23,1 foizga ortdi. Aholi jami daromadlarining 47 foizi tadbirkorlik faoliyatidan olindi.

Tashqi iqtisodiy faoliyat. 2011 yilda O'zbekistonning to'lov balansi eksportni rag'batlantirish bo'yicha hamda mahalliylashtirish dasturiga muvofiq  ko'rilayotgan chora-tadbirlar, jahon bozorida respublikaning asosiy eksport tovarlariga bo'lgan qulay kon'yunktura kabi omillar hisobiga shakllandi.

2011 yilda O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 25 537,4 mln. AQSH dollarini tashkil qilib, 2010 yilga nisbatan 15,0 foizga o'sdi.

Tashqi savdo aylanmasining ijobiy saldosi 4 517,4 mln. AQSH dollarini tashkil etib, o'tgan yilning mos davriga nisbatan 272,6 mln. AQSH dollariga ko'paydi. Eksport hajmi 2010 yilga nisbatan 15,4 foizga oshib, 15 027,4 mln. AQSH dollarni, import hajmi 14,5 foizga oshib,  10 510 mln. AQSH dollarini tashkil qildi.

Pul-kredit sohasida amalga oshirilgan ishlar

2011 yilda pul-kredit siyosati «Monetar siyosatning 2011 yilga mo'ljallangan asosiy yo'nalishlari»ga muvofiq  holda yuritildi.

Bunda, iqtisodiy o'sishning yuqori sur'atlarini hamda makroiqtisodiy ko'rsatkichlar, jumladan, inflyatsiyaning tasdiqlangan parametrlar doirasida bo'lishi va milliy valyuta barqarorligini ta'minlash maqsadida pul-kredit siyosatining bozor instrumentlaridan keng foydalanildi.

Ochiq bozordagi operatsiyalar muomaladagi pul massasini boshqarish, bank tizimi likvidligini tartibga solish va foiz stavkalari barqarorligini ta'minlovchi asosiy instrumentlardan biri sifatida Markaziy bank tomonidan muntazam ravishda keng qo'llanilib kelinmoqda.

Markaziy bank tomonidan pul-kredit ko'rsatkichlarining maqsadli parametrlaridan kelib chiqqan holda, to'lov balansining ijobiy saldosi hisobiga shakllangan qo'shimcha likvidlikni sterilizatsiya qilish operatsiyalari o'tkazilib borildi.

Jumladan, 2011 yilda tijorat banklari mablag'larini Markaziy bankning maxsus depozitlariga jalb qilish operatsiyalari hajmi 2010 yilga nisbatan 1,4 martaga oshib, 4,3 trln. so'mni tashkil qildi (1-diagramma).

2011 yil davomida Moliya vazirligi tomonidan muomalaga chiqarilgan davlat o'rta muddatli obligatsiyalari bilan birlamchi va ikkilamchi bozorlarda oldi-sotdi operatsiyalarini amalga oshirish davom ettirildi.

Yuridik shaxslar uchun chiqarilgan 29,9 mlrd. so'mlik davlat obligatsiyalari auktsion savdolar orqali joylashtirildi.

Bunda, 12,6 mlrd. so'mlik obligatsiyalar birlamchi savdolarda, 17,3 mlrd. so'mlik obligatsiyalar esa ikkilamchi cavdolarda qo'shimcha joylashtirildi.

2012 yilning 1 yanvar holatiga ko'ra muomaladagi davlat o'rta muddatli obligatsiyalari hajmi 53,0 mlrd. so'mni tashkil etib, shundan 30,5 mlrd. so'mi (yoki 57 foizi) banklar hissasiga, qolgan 22,5 mlrd. so'mi (yoki 43 foizi) korxona va tashkilotlar hissasiga to'g'ri keladi. Ushbu obligatsiyalar bo'yicha o'rtacha yillik daromadlilik 2011 yilda 6,2 foizni tashkil etdi.

Majburiy rezervlar. Majburiy rezerv talablari muomaladagi pul massasini va bank tizimi likvidligini tartibga solishning muhim vositalaridan biri sifatida qo'llanilib kelinmoqda.

2011 yilda pul massasining maqsadli parametrlaridan kelib chiqqan holda, tijorat banklari tomonidan uzoq muddatli depozitlar jalb qilinishini yanada rag'batlantirish maqsadida, majburiy rezervlar normasi, yuridik shaxslarning muddati 1 yilgacha bo'lgan depozitlari uchun - 15 foiz, 1 yildan 3 yilgacha bo'lgan depozitlari uchun – 12 foiz,  3 yildan ortiq bo'lgan depozitlari uchun - 10,5 foiz miqdorida o'zgartirilmasdan qoldirildi.

2011 yilda tijorat banklarining Markaziy bankdagi majburiy rezervlari hajmi 207 mlrd. so'mga ko'paydi (2-diagramma).

                   

Shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg'armasining hisob raqamida qo'shimcha ravishda 2,7 trln. so'm ekvivalentidagi mablag'lar jamlanib, tashqi omillarning ushbu miqdorda pul massasi o'sishiga ta'siri kamaytirildi.

Bundan tashqari, Markaziy bank tomonidan iqtisodiyotdagi pul taklifini boshqarishda monetar siyosatning asosiy instrumentlaridan biri bo'lgan qayta moliyalash stavkasidan ham keng foydalanildi.

Iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish maqsadida Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi 2011 yilning 1 yanvaridan yillik hisobda 14 foizdan 12 foizgacha tushirildi va yil davomida o'zgartirilmasdan saqlab turildi.

Bu esa, o'z navbatida pul bozorida foiz stavkalarining pasayishiga olib kelib, xo'jalik yurituvchi sub'ektlar xarajatlarining kamayishi va buning natijasida ularning investitsion faolligini oshirishga xizmat qildi.

Xususan, 2010 yil davomida pul bozoridagi operatsiyalar bo'yicha o'rtacha tortilgan foiz stavkalari yillik hisobda 8,9 foizni tashkil etgan bo'lsa, 2011 yilda ushbu ko'rsatkich 8,5 foizga teng bo'ldi.

2011 yil davomida kreditlar bo'yicha o'rtacha tortilgan foiz stavkalarining ham pasayishi kuzatildi.

Xususan, qisqa muddatli (muddati bir yilgacha bo'lgan) kreditlar bo'yicha foiz stavkalari yil boshidagi 13,8 foizdan yil oxiriga kelib 13,2 foizga tushdi. Uzoq muddatli kreditlar bo'yicha o'rtacha tortilgan foiz stavkalari 2010  yilda 13 foizni tashkil qilgan bo'lsa, 2011 yilda 11,8 foizgacha pasaydi.

2011 yilda jismoniy shaxslarning tijorat banklaridagi depozitlari bo'yicha o'rtacha tortilgan foiz stavkalari yil boshidagi 9,9 foizdan yil oxirida 9,6 foizgacha tushdi.

Yuridik shaxslarning jamg'arma va muddatli depozitlar bo'yicha o'rtacha tortilgan foiz stavkalari 2011 yil davomida 6,1 foizdan 5,9 foizgacha pasaydi (3-diagramma).

2011 yilda iqtisodiyotning pulga bo'lgan talabi to'liq qondirilgani holda pul-kredit ko'rsatkichlari va inflyatsiyaning belgilangan maqsadli parametrlar doirasida bo'lishini ta'minladi.

O'z navbatida, bank tizimining barqarorligi, aholi va xo'jalik yurituvchi sub'ektlariga ko'rsatiladigan bank xizmatlarini yanada kengaytirish, sifatini oshirish borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar bank tizimi moliyaviy vositachilik rolining mustahkamlanishiga olib kelmoqda.

Valyuta siyosati

2011 yilda xalqaro valyuta bozorlaridagi vaziyatdan kelib chiqqan holda, milliy valyuta va narxlar barqarorligini ta'minlash hamda mamlakatning eksport salohiyatini yanada oshirish bo'yicha zaruriy chora-tadbirlar amalga oshirib borildi.

Bunda ichki valyuta bozoriga tashqi omillarning salbiy ta'sirini bartaraf etish va uni samarali tartibga solish maqsadida valyuta almashuv kursining o'zgarib boruvchi boshqariladigan strategiyasi qo'llanildi.

Markaziy bank milliy valyuta almashuv kursini maqsadli koridor doirasida ushlab turish uchun valyuta savdolarida xorijiy valyutalarni sotuvchi va sotib oluvchi sifatida qatnashib, interventsiya operatsiyalarini amalga oshirib bordi. Eksportni rag'batlantirish hamda importni maqbullashtirish borasida amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida ichki valyuta bozoridagi operatsiyalar hajmi 2010 yilga nisbatan 19,8 foizga oshib, 13,8 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi.

2012 yilning 1 yanvar holatiga ko'ra bir AQSH dollarining nominal qiymati 1 795,0 so'mni tashkil qilib, milliy valyutaning devalvatsiyasi 9,5 foizga teng bo'ldi.

So'mning AQSH dollaridan boshqa xorijiy valyutalarga nisbatan almashuv kurslari ushbu valyutalarning tashqi valyuta bozorlaridagi AQSH dollariga nisbatan kurslari dinamikasi va ichki valyuta bozorida so'mning AQSH dollariga nisbatan almashuv kursi ta'siri ostida shakllandi.

Shunga muvofiq, 2011 yilda so'mning yapon ienasiga nisbatan almashuv kursi 16,4 foizga, funt sterlingga nisbatan 9,8 foizga va evroga nisbatan 8,2 foizga pasaydi.

BANK TIZIMIDA AMALGA OShIRILGAN ISLOHOTLAR

2011 yilda respublika bank tizimidagi islohotlar O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 26 noyabrdagi PQ-1438-sonli Qarori bilan tasdiqlangan «2011 - 2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko'rsatkichlariga erishishning ustuvor yo'nalishlari bo'yicha kompleks chora-tadbirlar» hamda Hukumatning bank tizimiga oid qaror va dasturlarida belgilangan vazifalarni bajarishga qaratildi, jumladan:

- tijorat banklarining kapitallashuv darajasini yanada oshirish, ushbu sohaga xususiy kapitalni jalb etish, depozit bazasini kengaytirish;

- tijorat banklarining aktivlari sifati, ular faoliyatidagi tavakkalchiliklar, ayniqsa kredit tavakkalchiligini boshqarishning sifat jihatidan yangi darajaga ko'tarish;

- aholi va xo'jalik yurituvchi sub'ektlarning pul mablag'larini uzoq muddatli depozitlarga jalb qilishni rag'batlantirish;

- bank nazoratini xalqaro amaliyotdagi yangi o'zgarishlarni inobatga olgan holda takomillashtirish;

- respublika tijorat banklari va bank tizimi faoliyatini baholashda xalqaro amaliyotda qo'llaniladigan me'yorlar, mezonlar va andozalarni joriy etish va ularning bajarilishiga erishish;

- iqtisodiyotga yo'naltirilayotgan kreditlar hajmini oshirish va banklarning investitsiya jarayonlaridagi ishtirokini yanada kengaytirish;

- kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga kreditlar ajratish mexanizmini yanada soddalashtirish va ularga ajratiladigan kreditlar hajmini oshirish, avvalambor, investitsiya maqsadlariga, boshlang'ich sarmoyani shakllantirishga, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish hamda texnologik yangilash uchun uzoq muddatli kreditlar berishni rag'batlantirish;

- bank qonunchiligini, jumladan, xususiy banklar va xususiy mulkka asoslangan moliya institutlarini tashkil etishning qonunchilik asoslarini takomillashtirish orqali moliya-bank sohasiga xususiy kapitalni jalb qilishni ko'paytirish;

- tijorat banklarida hisob va hisobotni yuritishda zamonaviy texnologiyalar va uslublarni joriy etish, ularning sifati va shaffofligini ta'minlash bilan bog'liq chora-tadbirlar amalga oshirildi.

2012 yilning 1 yanvar holatiga ko'ra, respublikamizda 30 ta tijorat banki faoliyat ko'rsatib, ularning 3 tasi davlat tijorat banki, 13 tasi aktsiyadorlik tijorat banki, 9 tasi xususiy bank va 5 tasi chet el kapitali ishtirokidagi banklar hisoblanadi.

Ularning 822 ta filiallari tomonidan respublikamiz barcha hududlarida mijozlarga bank xizmatlari ko'rsatib kelinmoqda.

Bank muassasalari tarmog'ining kengayib borayotganligi banklar o'rtasidagi raqobat muhitining kuchayishi hamda bank xizmat turlari sifati va ko'lamining oshib borishiga imkon berdi.

Bank tizimining moliyaviy barqarorligi va rivojlanish ko'rsatkichlari, xalqaro indikatorlar asosida tahlil qilinganda, yuqori darajadagi baholarga muvofiq keladi. Jumladan, bank tizimi kapitalining etarlilik darajasi ko'rsatkichi 24,2 foizni tashkil qilib, umumqabul qilingan xalqaro standartlarga nisbatan 3 barobar yuqori bo'lishi ta'minlandi.

Shuningdek, 2011 yilda  «tijorat banklari likvidligi», «depozitlar hajmining dinamikasi», «kredit qo'yilmalari hajmining o'zgarishi» indikatorlari O'zbekiston Respulikasi Prezidentining «2011-2015 yilllarda O'zbekiston iqtisodiyotida islohotlar ko'lamini kengaytirish va chuqurlashtirish, mamlakatda ishchanlik muhitini shakllantirishning mezonlari va baholash tizimini aniqlash va amalga oshirishga doir chora-tadbirlar Dasturi to'g'risida» 2011 yil 7 yanvardagi PQ-1464 –sonli Qarori bilan belgilangan mezonlarga ko'ra yuqori darajadagi baholarga ega bo'ldi.

Banklar tomonidan aholiga xizmat ko'rsatish indikatorlari, jumladan bank xizmatlaridan foydalanish darajasi indikatori har 100 ming (katta yoshli) aholiga to'g'ri keladigan bank muassasalari soni 49,5 tani tashkil etib, (30 tadan yuqorisi) «yuqori daraja» va har mingta katta yoshli aholiga to'g'ri keladigan jismoniy shaxs-omonatchilar hisobvarag'i soni indikatori – 1025 birlikni tashkil qilib, bu bo'yicha ham (1000 tadan ko'pi) «yuqori daraja» baholarga muvofiq bo'ldi.

2011 yilda respublika bank tizimi jami aktivlarining 98 foizdan ziyod qismini o'zida mujassamlashtirgan 23 ta tijorat banki “Mudis investor servises”, “Standart end Purs”, “Fitch Reytings” kabi nufuzli xalqaro reyting kompaniyalarining “barqaror” reyting baholariga ega bo'ldi.

2011 yilda 6 ta tijorat bankining xalqaro reyting baholari yana bir pog'onaga ko'tarilgan bo'lsa, bank tizimi aktivlarining 62,7 fozini tashkil qiluvchi 5 ta yirik tijorat banki bir yo'la ikkita xalqaro reyting agentliklari tomonidan o'z moliyaviy holatlari va faoliyat natijalarini ijobiy reytinglar bilan tasdiqlanishiga erishdilar.

Shular bilan birga, 2011 yilning avgust oyida “Mudis” xalqaro reyting agentligi tomonidan O'zbekiston bank tizimi bo'yicha rivojlanish istiqbollarining “barqaror” darajadagi reyting bahosi qayta tasdiqlandi.

“Standart end Purs” xalqaro reyting agentligi esa 2011 yilning noyabr oyida O'zbekiston bank tizimini ijobiy baholab, reytingini bir pog'ona yuqori ko'tardi.

Bank tizimining resurs bazasini mustahkamlash borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar natijasida banklarning jami kapitali 2011 yilda  30,1 foizga o'sib, 2012 yil 1 yanvar holatiga 5,3 trln. so'mni tashkil etdi (4-diagramma).

Bugungi kunda 17 ta tijorat banki aktsiyalari «Toshkent» fond birjasi listingiga kiritilgan bo'lib, ushbu qimmatli qog'ozlarning kotirovkasi birjada muntazam ravishda amalga oshirilib, ommaviy axborot vositalari orqali e'lon qilinib borilmoqda.

Shuningdek, tijorat banklari tomonidan muomalaga chiqarilayotgan aktsiyalar hajmining 25 foizidan kam bo'lmagan qismi fond birjasida birlamchi joylashtirilib borilmoqda. Xususan, 2011 yil davomida tijorat banklarining 53,0 mlrd. so'mlik aktsiyalari «Toshkent» respublika fond birjasining birlamchi savdolarida joylashtirildi. (4-diagramma)

Banklar tomonidan jalb qilingan jami depozitlar hajmi yil boshiga nisbatan 36,3 foizga oshib, 2012 yil 1 yanvar holatiga 18,0 trln. so'mni tashkil etdi.

Banklardagi omonatlar hajmining oshishida aholi real daromadlarining o'sishi hamda bank tizimining barqarorligi asosiy omil bo'lgani holda, banklardagi omonatlarning to'liq qaytarilishi davlat tomonidan kafolatlanganligi va ulardan olinadigan foiz daromadlari soliqdan ozod etilganligi bank depozitlarini qulay, xavf-xatarsiz va barqaror daromadli moliyaviy instrumentga aylantirdi.

Aholining talab va ehtiyojlarini inobatga olgan holda, hozirda tijorat banklari tomonidan 400 dan ortiq jozibador omonat turlari taklif etilmoqda.

Natijada, aholining banklardagi pul mablag'lari qoldig'i o'tgan yilning mos davriga nisbatan 1,7 trln. so'mga yoki 1,4 barobarga ortib, 2012 yil 1 yanvar holatiga 6,2 trln. so'mga etdi(5-diagramma). Aholi omonatlarining tarkibida jamg'arma va muddatli omonatlar ulushi 88,1 foizni tashkil etdi (5-diagramma)

Banklarning resurs bazasini mustahkamlash maqsadida banklar tomonidan uzoq muddatli obligatsiyalar va depozit sertifikatlarini muomalaga chiqarilishiga alohida e'tibor qaratilmoqda.

Jumladan, 2011 yilda tijorat banklari tomonidan 204 mlrd. so'mlik uzoq muddatli obligatsiyalar investorlar o'rtasida joylashtirilgan bo'lsa, aholi va xo'jalik yurituvchi sub'ektlar o'rtasida joylashtirilgan bank depozit sertifikatlari hajmi 427 mlrd. so'mni tashkil qildi.

Bugungi kunda banklar resurs bazasining muttasil o'sib borayotganligi, o'z navbatida banklarning kreditlash va investitsiyalash imkoniyatlarini kengaytirib, bank aktivlari hajmining oshishiga imkon bermoqda.

Tijorat banklarining umumiy aktivlari o'tgan yilga nisbatan 6,7 trln. so'mga yoki 32,4 foizga oshib, 27,5 trln. so'mga etdi (6-diagramma).

Banklar tomonidan ajratilgan kreditlar qoldig'i 4,1 trln. so'mga yoki 35,6 foizga oshib, 2012 yil 1 yanvar holatiga 15,7 trln. so'mni tashkil etdi (7-diagramma).

Ta'kidlash lozimki, ajratilgan mazkur kreditlarning 85,3 foizi ichki manbalar hisobiga berilgan bo'lib, tashqi qarzlar asosan uzoq muddatga, faqat iqtisodiyotning strategik tarmoqlarini modernizatsiya qilish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlarini qo'llab-quvvatlash bo'yicha investitsiya loyihalarini moliyalashtirish uchun jalb qilinmoqda.

Banklarning umumiy kredit portfelida uzoq muddatli kreditlarning ulushi esa 75,4 foizni tashkil qilib, ularning hajmi 36,2 foizga oshdi. (7-diagramma)

2011 yil mobaynida tijorat banklarining investitsiya jarayonlaridagi ishtiroki yanada faollashib, korxonalarni modernizatsiya qilish, texnologik va texnik jihatdan qayta jihozlash maqsadlariga tijorat banklari tomonidan 4,4 trln. so'm yoki 2010 yilga nisbatan 35 foizga ko'p investitsion kreditlar ajratildi.

Shuningdek, tijorat banklari balansiga olingan iqtisodiy nochor korxonalarni tiklash, ular bazasida yangi tashkil etilgan korxonalarni salohiyatli investorlarga sotish ishlari samarali amalga oshirilib kelinmoqda.

Ushbu maqsadda barcha etakchi tijorat banklar qoshida qator investitsion va injiniring kompaniyalari tashkil etildi.

2012 yilning 1 yanvar holatiga ko'ra tijorat banklari balansiga qabul qilingan jami 164 ta iqtisodiy nochor korxonalardan 156 tasining faoliyati qayta tiklanib, 110 tasi 851,6 mlrd. so'mga yangi mulkdorlarga sotildi.

Tijorat banklari tomonidan mazkur korxonalarni texnik qayta jihozlash va modernizatsiya qilish ishlariga 275 mlrd. so'm miqdorida investitsiya kiritildi, natijada 22 mingdan ortiq yangi ish o'rinlari yaratildi.

Ishlab chiqarish faoliyati tiklangan korxonalar tomonidan 1,0 trln. so'mdan ziyod mahsulot ishlab chiqarilgan bo'lib, 320 mln. AQSH dollaridan ko'p mahsulotlar eksport qilindi.

Bugungi kunda tijorat banklarining tasarufida qolgan 54 ta korxonadan 46 tasida ishlab chiqarish faoliyati to'liq tiklangan bo'lsa, 8 ta korxonada ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish, texnologik liniyalarni tiklash, qurilish-ta'mirlash ishlari olib borilmoqda.

Qishloq joylarda tasdiqlangan namunaviy loyihalar bo'yicha yakka tartibdagi uy-joy qurilishini moliyalashtirish bo'yicha “Qishloq qurilish bank” tomonidan muayyan ishlar amalga oshirilmoqda.

2011 yilda mazkur bank tomonidan namunaviy loyihalar bo'yicha 7400 ta yakka tartibdagi uy-joy qurilishini moliyalashtirishga jami 573,4 mlrd. so'mlik mablag'lar yo'naltirildi.

Ushbu mablag'larning 208,4 mlrd. so'mi mijozlarning badallari va 365,0 mlrd. so'mi “Qishloq qurilish bank”ning kreditlari hissasiga to'g'ri keladi. Mazkur kreditlar “Qishloq qurilish bank” tomonidan imtiyozli ravishda 15 yil muddatga 7 foizli stavka bo'yicha ajratilmoqda.

“Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” Davlat dasturi doirasida soha vakillarini moliyaviy qo'llab-quvvatlash maqsadida bank tizimida salmoqli ishlar amalga oshirildi.

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga kredit berishni ko'paytirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida” 2011 yil 11 martdagi PQ-1501-sonli Qarori, “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik muhitini shakllantirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida” 2011 yil 24 avgustdagi PF-4354-sonli Farmoni va boshqa bir qator me'yoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlari uchun turli imtiyoz va qulayliklar berildi, imtiyozli kreditlash tizimi soddalashtirildi.

Xususan:

kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlarining kreditlar ajratish haqidagi arizalarini ko'rib chiqish muddati uch bank ish kunidan oshmaydigan muddat qilib belgilandi;

- tijorat banklariga kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga kredit berishda kreditning umumiy summasida qarz oluvchining garov ta'minotini rasmiylashtirish bilan bog'liq xarajatlarni hisobga olish huquqi berildi;

kichik biznes sub'ektlaridan tijorat banklarida milliy valyutada hisobvaraq ochganlik uchun to'lov undirish bekor qilindi;

imtiyozli kreditlash hajmini kengaytirishni rag'batlantirish maqsadida tijorat banklarining Imtiyozli kredit berish maxsus jamg'armasi mablag'lari hisobidan kreditlar berishdan oladigan daromadlari 2016 yilning 1 yanvariga qadar foyda solig'idan ozod qilindi.

Davlat dasturi doirasida tijorat banklarining barcha filiallarida “Tadbirkorlar xonasi” tashkil etildi, banklarning muntazam yangilab turiladigan veb-sayt va portallari orqali kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga axborot xizmati ko'rsatish tizimi kengaytirildi.

Yaratilgan sharoit va imtiyozlar natijasida tijorat banklari tomonidan mazkur soha vakillariga ko'rsatilayotgan xizmatlar ko'lami kengayib, sifati oshib bormoqda.

Jumladan, 2011 yilda tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga ajratilgan kreditlar hajmi 2010 yilga nisbatan qariyb 1,5 barobarga oshib, 4,0 trln. so'mni tashkil etdi va mazkur mablag'lar hisobiga hududlarda 291 mingtadan ortiq yangi ish o'rinlari yaratildi.

Ajratilgan mikrokreditlar hajmi 752,3 mlrd. so'mni tashkil etib, mazkur ko'rsatkich 1,5 barobarga o'sdi.

Davlat dasturiga muvofiq, turli soha va yo'nalishlar uchun kreditlar ajratish istiqbolli ko'rsatkichlarining bajarilishi ta'minlandi. Jumladan:

- oziq-ovqat iste'mol tovarlari ishlab chiqaruvchilarga 712,4 mlrd. so'm;

- nooziq-ovqat iste'mol tovarlari ishlab chiqarishni kengaytirish maqsadlariga 724,0 mlrd. so'm;

- xizmat ko'rsatish va servis sohasini rivojlantirish uchun 351,1 mlrd. so'm;

- kasb-hunar kollejlari bitiruvchilariga o'z biznesini tashkil etish uchun imtiyozli shartlar asosida 25,6 mlrd. so'mlik mikrokreditlar;

- shaxsiy yordamchi va dehqon xo'jaliklariga yirik shoxli qoramol sotib olish uchun 59,7 mlrd. so'm;

- tijorat banklarida tashkil etilgan Imtiyozli kredit berish maxsus jamg'armalari mablag'lari hisobidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlari loyihalariga 31,2 mlrd. so'm;

- oilaviy tadbirkorlik va hunarmandchilikni rivojlantirish uchun 54,1 mlrd. so'm miqdoridagi kreditlar ajratildi.

Shuningdek, “Mikrokreditbank” ATB tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga 159,7 mlrd. so'mlik mikromoliyaviy xizmatlar ko'rsatildi.

Bundan tashqari, xalqaro moliya institutlari va xorijiy davlatlar hukumatlarining 143,4 mln. AQSH dollari miqdorida imtiyozli kredit liniyalari va grantlari o'zlashtirildi.

Naqd pulsiz chakana hisob-kitoblar – bank plastik kartochkalari muomalasini kengaytirish va takomillashtirish borasida amalga oshirilgan ishlar natijasida 2012 yil 1 yanvar holatiga muomalaga chiqarilgan bank kartochkalari soni 8,3 mln. donaga etdi, chakana savdo va pullik xizmat ko'rsatish ob'ektlariga o'rnatilgan to'lov terminallari soni esa qariyb 100 mingtani tashkil qildi.

O'z navbatida, 2011 yil davomida plastik kartochkalar orqali amalga oshirilgan to'lovlar hajmi 9,2 trln. so'mni tashkil etib, 2010 yilga nisbatan 1,6 barobarga oshdi.

Savdo va xizmat ko'rsatish ob'ektlarini to'liq to'lov terminallari bilan jihozlash, aholini etarli miqdorda plastik kartochkalar bilan ta'minlash maqsadida plastik kartochkalar va to'lov terminallarini respublikamizda ishlab chiqarish yo'lga qo'yildi.

Shuningdek, bank kartochkalari orqali to'lovlarning o'tkazilishini yanada tezlashtirish maqsadida, Yagona Umumrespublika Protsessing Markazi uskuna va dasturiy ta'minotlari yangilanib, «Uzkart» banklararo to'lov tizimini yangi texnologik platformasiga o'tkazish ishlari jadal olib borilmoqda.

Hozirgi davrda mamlakatimizda innovatsion texnologiyalardan foydalanuvchilar bilan bir qatorda bank hisobvaraqlarini masofadan boshqarish tizimlari (bank-mijoz, internet banking, mobil-banking, sms-banking)dan foydalanuvchilar soni ham ortib bormoqda.

Joriy yilning 1 yanvar holatiga bank hisobvaraqlarini masofadan boshqarish tizimlaridan foydalanuvchilar soni 56 mingtadan oshdi. Shundan, internet-banking va «bank-mijoz» dasturiy majmuasi xizmatlaridan foydalanuvchilar soni 26 mingtani tashkil etgan bo'lsa, mobil-banking va sms-banking xizmatlaridan foydalanuvchilar soni esa 30 mingtadan oshdi.

MONETAR SIYoSATNING 2012 YILGA MO'LJALLANGAN
MAQSAD VA VAZIFALARI

2012 yilga mo'ljallangan monetar siyosat va bank tizimining faoliyati O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining 2010 yil 12 noyabrdagi qo'shma majlisida «Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi» mavzusidagi dasturiy ma'ruzasida belgilangan ustuvor vazifalar asosida ishlab chiqilgan.

2012 yilda monetar siyosat inflyatsiyaning 7-9 foiz miqdoridagi maqsadli ko'rsatkichlar doirasida bo'lishini va milliy valyuta barqarorligini ta'minlashga qaratiladi. Bu esa, o'z navbatida, uzoq muddatli yuqori va barqaror iqtisodiy o'sish uchun zamin yaratadi hamda makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash uchun xizmat qiladi.

Joriy yilda ham respublikada yuqori iqtisodiy o'sish sur'atlari iqtisodiyotning real sektoriga yo'naltiriladigan investitsiyalar hajmini oshirish, ichki talabni va eksportni rag'batlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni izchil amalga oshirish hisobiga ta'minlanadi.

2012 yilda yalpi ichki mahsulotning real hajmi 8,2 foizga o'sishi prognoz qilinmoqda. Iqtisodiy o'sishning yuqori sur'ati sanoat maxsulotlari ishlab chiqarish hajmining 8,6 foizga, qurilish ishlarining 8,9 foizga, shuningdek transport va aloqa, savdo va boshqa pulli xizmatlar hajmining yuqori darajada o'sishi hisobiga ta'minlanishi rejalashtirilgan. Qishloq ho'jaligida ishlab chiqarish hajmining 5,8 foizga o'sishi kutilmoqda.

Ishlab chiqarish korxonalarini modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlash hamda zamonaviy, yuksak texnologiyalarga asoslangan yangi ishlab chiqarishni tashkil etishni tezlashtirish borasida faol investitsiya siyosati yuritilishi natijasida ishlab chiqarish imkoniyatlarining kengayishi mashina va metall ishlab chiqarish, kimyo va neft-kimyo sanoati, engil va oziq-ovqat sanoat tarmoqlarida yuqori iqtisodiy o'sish sur'atlari ta'minlanadi.

2012 yilda barcha manbalar hisobidan yo'naltiriladigan investitsiyalar hajmining 9,3 foizga o'sishi kutilmoqda. Jumladan, respublika iqtisodiyotiga jalb etiladigan xorijiy investitsiyalar hajmining 16 foizga oshishi prognoz qilinmoqda.

Investitsiyalar, birinchi navbatda, iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo'nalishlari:

ishlab chiqarilayotgan mahsulotning raqobatbardoshliligini oshirish va  mahsulot birligiga xarajatlar salmog'ini pasaytirish, iqtisodiyotni tarkibiy jihatdan o'zgartirish va diversifikatsiya qilish, yuqori texnologiyalarga asoslangan yangi korxona va ishlab chiqarish tarmoqlarini yaratish, faoliyat ko'rsatayotgan korxonalarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash;

ijtimoiy-iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirish, birinchi navbatda, transport va muhandislik-kommunikatsiya infratuzilmasini jadal rivojlantirish ishlarini, qishloqlar qiyofasini tubdan o'zgartirish, qishloq joylarda namunaviy loyihalar asosida yakka tartibdagi uy-joylar qurish dasturini amalga oshirishni davom ettirish;

yangi ish o'rinlari tashkil etish va aholi bandligini ta'minlash dasturini amalga oshirish bilan bog'liq loyihalarni va tadbirlarni  amalga oshirishga yo'naltiriladi.   

2012 yilda aholining real daromadlarini va bandligini oshirish bo'yicha chora-tadbirlarning amalga oshirilishi ichki iste'mol bozorini rivojlanishiga, ichki talabning o'sishiga  xizmat qiladi.

Jahon iqtisodiyotida yuz berayotgan inqiroz jarayonlari natijasida dunyo bozorida xom ashyo va tayyor mahsulotga eksportning pasayishini inobatga oladigan bo'lsak, bu holat, mamlakat eksportiga salbiy ta'sir etmay qolmaydi. Shunga qaramay, eksport qiluvchi korxonalarni moliyaviy qo'llab-quvvatlash va mahalliylashtirish dasturini izchil davom ettirish natijasida tashqi savdo aylanmasi ijobiy saldosining saqlanib qolishi prognoz qilinmoqda.

Joriy yilda davlat byudjetining taqchilligi yalpi ichki mahsulotga nisbatan 1,0 foizdan oshmasligi va to'liq noinflyatsion manbalar hisobidan moliyalashtirilishi rejalashtirilgan.

2012 yilga mo'ljallangan pul-kredit ko'rsatkichlari prognozi Hukumat tomonidan belgilangan ushbu asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlar prognoz parametrlaridan kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan.

Xususan, 2012 yilda iqtisodiyotning yuqori sur'atlarda o'sishi hisobiga pulga bo'lgan real talabning oshishi va inflyatsiya darajasining 7-9 foiz atrofida ushlab turilishini inobatga olgan holda o'rtacha yillik pul massasining yalpi ichki mahsulotga nisbatining 1,2 foizga  oshishi prognoz qilinmoqda.

Pul massasining ushbu parametri doirasidagi o'zgarishi, respublika tijorat banklari tomonidan iqtisodiyotga ajratiladigan kreditlar hajmining hamda to'lov balansi ijobiy saldosi hisobiga bank tizimi xalqaro rezervlarining oshishi hisobiga sodir bo'lishi kutilmoqda.

Barqaror iqtisodiy o'sish sur'atlarini ta'minlash maqsadida, 2012 yilda iqtisodiyotning real sektoriga yo'naltiriladigan kredit qo'yilmalar hajmini kamida 25 foizga  ko'paytirish mo'ljallanmoqda.

To'lov balansining ijobiy saldosi bank tizimi xalqaro rezervlarining o'sishida o'z aksini topadi.

O'z navbatida,  pul massasini maqsadli parametr doirasida ushlab turish va tashqi omillarning inflyatsiyaga ta'sirini olidini olish maqsadida, 2012 yilda ham monetar siyosatning bozor instrumentlaridan keng foydalaniladi.

Xususan, Markaziy bank tomonidan amalga oshiriladigan sterilizatsiya operatsiyalarining, ya'ni tijorat banklarining pul mablag'larini Markaziy bankdagi maxsus depozitlarga jalb qilish operatsiyalari hajmini pul agregatlarining maqsadli ko'rsatkichlaridan kelib chiqib hamda to'lov balansining ijobiy saldosini inobatga olgan holda 1,2 martagacha  oshirish mo'ljallanmoqda.

Jahon bozorida narxlar o'zgarishining ichki bozorga salbiy ta'sirini oldini olish hamda iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini moliyaviy mablag'lar bilan ta'minlash maqsadida tashkil etilgan O'zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg'armasiga tegishli mablag'larni jamlash davom ettiriladi.

Hisob-kitoblarga ko'ra, 2012 yilda ushbu jamg'armaga qo'shimcha ravishda mablag'larning jalb etilishi, pul massasini 3,7 trln. so'm miqdordagi o'sishining oldini olishga va uni maqsadli chegarada ushlab turishga xizmat qiladi. Bunda, 2012 yilda ushbu jamg'arma tomonidan 758 mln. dollardan ziyod hajmdagi investitsion loyihalarning moliyalashtirilishi inobatga olindi.

Foiz siyosati bank depozitlari jozibadorligini ta'minlashga, shu orqali aholining banklardagi omonatlari hajmini oshirishga hamda iqtisodiyotning real sektoriga yo'naltiriladigan kreditlar hajmini yanada kengaytirishga qaratiladi. Bu esa pirovard natijada bank tizimining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.

2012 yilda inflyatsiya darajasining prognoz ko'rsatkichini inobatga olgan holda qayta moliyalash stavkasini yillik 12 foiz darajasida saqlab qolish ko'zda tutilgan.

Joriy yilda ham valyuta almashuv kursi eksportni rag'batlantiruvchi va inflyatsiyaning oldini olishga qaratilgan mexanizm sifatida qo'llaniladi.

Makroiqtisodiy ko'rsatkichlarning 2012 yilga mo'ljallangan maqsadli parametrlaridan  hamda eksportbop va import o'rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarishni yanada rag'batlantirish vazifalaridan kelib chiqqan holda so'mning almashuv kursi devalvatsiyasini bosqichma-bosqich amalga oshirish siyosati yuritiladi.

Bunda, asosiy e'tibor so'mning real effektiv almashuv kursi dinamikasiga qaratiladi. So'mning devalvatsiya darajasi real effektiv almashuv kursining pasayishini ta'minlab, eksport raqobatdoshligini oshirishga xizmat qiladi.

Monetar siyosat instrumentlari va ulardan foydalanish

2012 yilda Markaziy bank pul taklifini tartibga solishda  monetar siyosatning bozor instrumentlaridan keng foydalanish, ularning samaradorligini oshirishga alohida e'tibor qaratadi.

Bank tizimi likvidligining etarli darajada bo'lishini ta'minlash maqsadida, tijorat banklarining vakillik hisobvarag'idagi mablag'lari monitoringi muntazam ravishda amalga oshirilib, ularning optimal darajada bo'lishi uchun barcha zaruriy choralar ko'riladi.

Xususan, majburiy rezervlar normasi bank tizimining moliyaviy barqarorligi va likvidlik darajasidan kelib chiqqan holda belgilanadi, zarur holatlarda, unga o'zgartirishlar kiritilib boriladi.

Shu bilan birga, Markaziy bank pul bozoridagi likvidlikni tartibga solish bo'yicha pul-kredit siyosatini boshqa instrumentlaridan foydalanib boradi. Xususan, bank tizimida qo'shimcha likvidlik yuzaga kelgan hollarda, ushbu mablag'larini Markaziy bankning maxsus depozitlariga jalb qilish bilan bog'liq sterilizatsiya operatsiyalari amalga oshiriladi.

Bank tizimida vaqtinchalik likvidlik etishmovchiligi yuzaga kelgan hollarda Markaziy bank tomonidan likvidlik bilan ta'minlash  instrumentlaridan, xususan:

Markaziy bank tomonidan muomaladagi davlat qimmatli qog'ozlarini, belgilangan muddat va bahoda qayta sotish sharti bilan, sotib olish operatsiyalari - REPO operatsiyalaridan;

Markaziy bank tomonidan tijorat banklaridan xorijiy valyutani (AQSH dollari, evro, yapon ienasi va funt sterling), belgilangan muddat va almashinuv kursida qayta sotish sharti bilan, sotib olish operatsiyalari - valyutaviy SVOP operatsiyalaridan;

davlat qimmatli qog'ozlarini yoki erkin almashinuvchi xorijiy valyutalarni garovga olgan holda qisqa muddatli kreditlar berish mexanizmidan foydalaniladi.

Shuningdek, ichki valyuta bozoridagi barqarorlikni va so'mning almashuv kursining belgilangan koridor doirasida bo'lishini ta'minlash maqsadida Markaziy bank banklararo valyuta bozorida oldi-sotdi operatsiyalarida ishtirok etadi.

Bank tizimi likvidligini tartibga solish tizimini bozor tamoyillari asosida yanada takomillashtirish foiz siyosatining samaradorligini oshirish va pul bozorida foiz xatarlarini pasaytirish imkonini beradi.

BANK TIZIMINI RIVOJLANTIRIShNING USTUVOR YO'NALIShLARI VA
BU BORADA AMALGA OShIRILADIGAN ISLOHOTLAR

2012 yilda bank tizimini rivojlantirish va isloh qilishda asosiy e'tibor O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 26 noyabrdagi PQ-1438-sonli Qarori bilan tasdiqlangan «2011 - 2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko'rsatkichlariga erishishning ustuvor yo'nalishlari bo'yicha kompleks chora-tadbirlar» dasturida hamda bank tizimiga oid boshqa Farmon va qarorlarida belgilangan vazifalarni bajarishga qaratiladi. Xususan:

Bank nazorati tizimini, xususan, tijorat banklari kapitalining etarligiga va likvidligiga qo'yilgan talablarni xalqaro andozalar asosida yanada takomillashtirish, bu boradagi Bazel qo'mitasining yangi tavsiyalarini tadbiq etish ishlari davom ettiriladi.

Bank nazorati bo'yicha Bazel qo'mitasining yangi tavsiyalarini joriy qilish uchun xalqaro moliya institutlaridan texnik yordam va ekspertlar jalb etilib, bu borada tegishli chora-tadbirlar amalga oshiriladi.

Bunda, bank nazorati bo'yicha Bazel qo'mitasi tomonidan bank kapitalining etarliligi bo'yicha tavsiyalar, jumladan, birinchi darajali bank kapitalini sifatini va uning etarlilik darajasini oshirishni, konservatsion bufer kapitalini (moliyaviy inqirozlar davridagi zararlarni qoplash uchun zaxira) hamda kontrtsiklik bufer kapitalini (tsiklik o'zgarishlar zararlari oldini olish uchun zaxira) tashkil etishni nazarda tutadi.

Shuningdek bank likvidligi bo'yicha normativlarni, xususan, qisqa va uzoq muddatli likvidlik normativlarini Bazel qo'mitasining yangi tavsiyalari asosida qayta ko'rib chiqish va takomillashtirish ko'zda tutilmoqda.

Banklar kapitali, aktivlari, boshqaruvi, daromadlari, majburiyatlarining sifati va darajasini xolis baholanishini ta'minlovchi CAMEL(S) tizimining yangi talqinini inspektsion tekshirishlarda tadbiq qilish ishlari davom ettiriladi.

Tijorat banklarida boshqaruv samaradorligini oshirishga e'tibor kuchaytiriladi, bank Kengashlari roli yanada oshiriladi va korporativ boshqaruv tizimi faoliyati yanada takomillashtiriladi.

Bank Kengashi tomonidan bank Boshqaruvi raisi va a'zolari, ichki audit bo'limi rahbarlarining bank aktivlari, kredit va investitsiya portfellari holati, bank kapitalining o'sishini ta'minlash, daromadlilik va likvidlilik ko'rsatkichlari, shuningdek bank tizimi oldiga qo'yilgan boshqa ustuvor vazifalarning ijrosi to'g'risidagi masalalar bo'yicha hisobotlarini muntazam ravishda har chorakda ko'rib chiqish va ta'sirchan choralar belgilab amalga oshirish amaliyotidan keng foydalaniladi.

Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va likvidligini ta'minlashda ichki audit xizmatlarining rolini oshirish va ularning faoliyatini amaldagi me'yoriy hujjatlar talablariga muvofiqlashtirish borasida ishlar olib boriladi.

Shu bilan birga, bank boshqaruvi organlarining mas'uliyati va hisobdorligini oshirish bo'yicha choralar ko'riladi, minoritar aktsiyadorlar manfaatlarini ifoda etuvchi bank kengashi a'zolari vakolatlarining oshirilganligini inobatga olgan holda, ularning bankni boshqarishdagi roli faollashtiriladi. Barcha aktsiyadorlarning va bo'lajak investorlarning banklar faoliyati to'g'risida axborot olish imkoniyatlari yanada oshiriladi.

Tijorat banklari aktivlarini, shu jumladan kredit portfellarini yanada o'sishini va sifatini yaxshilashni ta'minlash, tavakkalchilikni baholash tizimini takomillashtirish borasidagi ishlar faollashtiriladi.

Bank tizimining iqtisodiyotdagi moliyaviy vositachilik rolini oshirish, tijorat banklari aktivlarini, shu jumladan kredit portfellarining o'sishini va sifatini yaxshilashni ta'minlash bank tizimini isloh qilishning ustuvor yo'nalishlaridan biri bo'lib qoladi.

Bank tavakkalchiliklarini boshqarishda chuqur omilli tahlilni amalga oshirishning aniq mexanizmlari joriy qilinadi, zaxiralarni shakllantirish, kredit portfelini diversifikatsiyalashni ko'zda tutgan holda bank aktivlari sifati monitoringi takomillashtiriladi, shuningdek muammoli qarzdorlik paydo bo'lishiga yo'l qo'ymaslik yuzasidan ogohlantiruvchi choralar qabul qilib boriladi.

Tijorat banklari bank operatsiyalarini amalga oshirishda operatsion va bozor tavakkalchiliklarini aniqlash va tegishli choralar ko'rishni «Tijorat banklarining bank tavakkalchiliklarini boshqarishiga nisbatan qo'yiladigan talablar to'g'risida» Nizom (ro'yxat raqami 2229-son, 2011 yil 25 may) talablariga rioya qilingan holda amalga oshirish ta'minlanadi.

Banklar tomonidan ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etilgan mijozlarining kreditga layoqatliligini skoring-tahlil qilish zamonaviy uslubiyotining amaliyoti yanada kengaytiriladi. Ushbu tahlil natijalari bank aktivlari va passivlarini samarali boshqarish hamda ularning sifatini ta'minlashga yordam beradi.

Shuningdek, kredit operatsiyalarining qaytishlilik, ta'minlanganlik va daromadliligidan hamda amalga oshirilayotgan investitsion loyihalarning samaradorliligidan kelib chiqqan holda bevosita kredit ajratish masalalari bilan shug'ullanuvchi tijorat banklari rahbar va xodimlarini rag'batlantirish tizimi yanada takomillashtiriladi, banklar kredit resurslarini joylashtirishda sub'ektiv omillarning ta'siri kamaytiriladi.

Mamlakat bank tizimi faoliyatini baholash uchun etakchi xalqaro reyting tashkilotlari tomonidan qo'llaniladigan xalqaro me'yor, andozalarni va baholash ko'rsatkichlarini joriy etish ishlari davom ettiriladi.

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining «2011-2015 yilllarda O'zbekiston iqtisodiyotida islohotlar ko'lamini kengaytirish va chuqurlashtirish, mamlakatda ishchanlik muhitini shakllantirishning mezonlari va baholash tizimini aniqlash va amalga oshirishga doir chora-tadbirlar Dasturi to'g'risida» 2011 yil 7 yanvardagi PQ-1464-sonli qarori ijrosini ta'minlash maqsadida qator tadbirlar amalga oshiriladi.

Tijorat banklari faoliyatini va butun respublika moliya-bank tizimini baholash uchun «Fitch Reytings», «Mudis» va «Standart end Purs» etakchi xalqaro reyting kompaniyalari tomonidan qo'llaniladigan me'yor, andozalarni va baholash ko'rsatkichlari bosqichma-bosqich joriy etib boriladi.

Shuningdek, respublika tijorat banklari tomonidan ushbu etakchi xalqaro reyting kompaniyalarining reyting baholarini muntazam ravishda yangilanib borilishi ta'minlanadi.

Tijorat banklarida moliya-bank hisobi va hisobotlari bo'yicha zamonaviy texnologiya va uslublarni ishlab chiqib, tadbiq qilish, moliya-bank axborotlari darajasi va sifatini oshirish hamda undan keng ko'lamda foydalanishni ta'minlash borasida qator ishlar amalga oshiriladi.

Tijorat banklarida moliyaviy hisobot va buxgalteriya hisobini Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga (MHXS) to'liq moslashtirishni inobatga olgan holda yanada takomillashtiriladi.

Ushbu standartlar talablarining respublika bank tizimida mukammal joriy etilishi sharoitlarini yaxshilash maqsadida MHXS talablarini inobatga olgan holda banklarning avtomatlashtirilgan bank tizimlari modernizatsiyalanadi.

MHXSni takomillashtirish natijasida tijorat banklari faoliyatining shaffofligi, samaradorligi va ularga bo'lgan mijozlarning ishonchini oshirishga xizmat qiladi.

Tijorat banklari faoliyatining asosiy ko'rsatkichlari, shu jumladan yillik moliyaviy hisobotlari to'g'risidagi ma'lumotlarni doimiy ravishda o'rnatilgan tartibda ommaviy axborot vositalarida, shu jumladan banklarning internet saytlarida joylashtirish ishlari faollashtiriladi, ma'lumotlarning to'liqligi va sifatiga alohida e'tibor qaratiladi.

Shuningdek, hududlarda aholining bank tizimiga bo'lgan ishonchini oshirish maqsadida doimiy ravishda amaliy seminarlar o'tkazib turiladi. Aholini bank xizmatlari bilan tanishtirish, bank mijozlarining huquqiy madaniyatini oshirish, shuningdek taqdim etilayotgan xizmatlar sifatini va kelib chiqayotgan mavjud muammolarni baholash maqsadida aholi va xo'jalik yurituvchi sub'ektlar o'rtasida so'rovlar o'tkazish ishlari davom ettiriladi.

Tijorat banklari kapitallashuv darajasi va resurs bazasini yanada oshirish hamda ko'rsatilayotgan bank xizmatlari ko'lamini kengaytirish borasidagi ishlar davom ettiriladi.

Tijorat banklari Kengashlari tomonidan kelgusi yil davomida manbalarni aniqlagan holda bank kapitalini oshirish bo'yicha tegishli chora-tadbirlar qabul qilinib, ularning bajarilishi choralari ko'riladi.

Xususan:

- banklar jami kapitalini yil mobaynida kamida 15 foizga o'sishini ta'minlash;

- 2012 yilda aholi va xo'jalik sub'ektlarining tijorat banklaridagi depozitlari hajmini kamida 20 foizga oshirish;

- aholi va xo'jalik sub'ektlari talablarini hisobga olgan holda depozit va omonatlarning yangi turlarini muntazam ravishda joriy qilish, shu jumladan, uzoq muddatli obligatsiyalar va depozit sertifikatlarni chiqarish, subordinar qarzlarni faol jalb qilish borasidagi ishlarni davom ettirish ko'zda tutilmoqda.

Bank tizimining umumiy ustav kapitalida nodavlat sektori ulushini oshirish bo'yicha qabul qilingan chora-tadbirlarni amalga oshirish borasida ishlar davom ettiriladi.

Ko'rsatilayotgan bank xizmatlarining sifati va ko'lamini axborot-aloqa texnologiyalarni keng qo'llash bilan kengaytirish bo'yicha chora – tadbirlar amalga oshiriladi, shu jumladan 2015 yilgacha respublikaning barcha tijorat banklari tomonidan yuridik va jismoniy shaxslarga internet-banking bo'yicha xizmatlar ko'rsatilishini yanada kengaytirish borasida tegishli tadbirlar olib boriladi.

Bank plastik kartochkalarini muomalaga chiqarish hajmlarini oshirish va ulardan samarali foydalangan holda naqd pulsiz hisob-kitoblar tizimi yanada kengaytiriladi.

Tijorat banklarining investitsion faolligi va ular tomonidan ishlab chiqarishni texnik va texnologik qayta jihozlash, modernizatsiyalash bo'yicha loyihalarni kreditlash hajmlari oshiriladi.

Iqtisodiyotning real sektori korxonalarini moliyaviy qo'llab-quvvatlash va modernizatsiya qilish, eksport qiluvchi korxonalarni, iste'mol tovarlari ishlab chiqaruvchilarni kreditlash bo'yicha tadbirlar davom ettiriladi.

2012 yilda iqtisodiyotning real sektori korxonalarini kreditlash hajmi kamida 25 foizga oshishi prognoz qilinmoqda.

Banklarning asosiy kapitalga investitsiyalash jarayonlaridagi ishtirokini kengaytirish, bu boradagi tavakkalchiliklarni kamaytirish va loyihalarning samarali amalga oshirilishi ta'minlanadi. Bu maqsadga erishishda banklarda investitsiya loyihalarini ekspertiza qilish sifatini, shu jumladan, ekspertiza jarayonlarining shaffofligini oshirish va unda barcha potentsial omillar va xatarlarni inobatga olish borasida ta'sirchan chora-tadbirlar amalga oshirilib boriladi.

Tijorat banklarining investitsion faoliyatiga mas'ul bo'lgan tashkiliy tuzilmalar faoliyatini takomillashtirish, shu jumladan, ularning ishlarini tashkillashtirishni va samarasini yaxshilash, kadrlar potentsialini oshirishga alohida e'tibor qaratiladi.

ATB «Qishloq qurilish bank» tomonidan namunaviy loyihalar bo'yicha yakka tartibdagi uy-joy qurilishini, uy-joy qurilish massivlarini zaruriy muhandislik kommunikatsiyalari bilan ta'minlagan holda moliyalashtirilish davom ettiriladi.

Qishloq joylarda uy-joy qurilishini rivojlantirishning 2015 yilgacha mo'ljallangan tasdiqlangan dasturini amalga oshirish ishlariga 2,2 mlrd. AQSH dollari qiymatidagi mablag' yo'naltirilishi, shundan 2012 yilda 8 510 ta yakka tartibdagi uy-joy qurilishi uchun 427,8 mln. dollarini o'zlashtirish ko'zda tutilgan. Jumladan, «Qishloq qurilish bank» tomonidan ushbu maqsadlarga 222,1 mlrd. so'mlik imtiyozli kreditlar ajratilishi belgilangan.

Mazkur dasturning amalga oshirilishida Osiyo taraqqiyot banki tomonidan jami 500 mln. dollar miqdorida, jumladan, 2012 yilda 160 mln. dollar investitsiya kiritish rejalashtirilgan.

Shuningdek, boshqa tijorat banklari faoliyatida ATB «Qishloq qurilish bank»da qo'llanadigan uy-joy qurilish-jamg'arma omonatlari modelini tadbiq etgan holda qurilish va qayta qurish, ayniqsa qishloq joylarda kreditlash faoliyati yanada kengaytiriladi.

Iqtisodiy nochor korxonalarni moliyaviy sog'lomlashtirish va ishlab chiqarishni qayta tiklash, shuningdek ularni strategik investorlarga realizatsiya qilish bo'yicha ishlar davom ettiriladi.

Tijorat banklarining boshqaruvchi kompaniyalari faoliyati yanada takomillashtiriladi, jumladan banklar balanslariga olingan bankrot-korxonalar faoliyatini tiklash, ushbu jarayonga potentsial investorlar va hamkorlarni, korxonalarni modernizatsiyalash faoliyatida ilg'or tajriba va bilimga ega bo'lgan yuqori malakali xorijlik menejerlar va mutaxassislarni jalb etishga alohida e'tibor qaratiladi.

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyaviy qo'llab-quvvatlash, birinchi navbatda, investitsiya maqsadlari, boshlang'ich kapitalni shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish hamda texnologik yangilash uchun uzoq muddatli kreditlar ajratish hajmini kengaytirish, mikrokreditlashni ko'paytirish, kredit ajratish mexanizmlarini yanada takomillashtirishga e'tibor qaratiladi.

Mamlakatimizda yanada qulay tadbirkorlik muhitini yaratish va xususiy mulkchilikning ustuvorligini mustahkamlashda banklarning faol ishtiroki ta'minlanadi. O'z navbatida,  kichik biznes sub'ektlarini moliyaviy qo'llab-quvvatlashni uzluksiz davom ettirish maqsadida ushbu sektor ishtirokchilari uchun moliya-kredit resurslaridan keng foydalanishni ta'minlaydigan bozor vositalari, mexanizmlari va amaliyoti takomillashtirib boriladi.

2012 yilda ham kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga barcha moliyalash manbalari hisobidan ajratilayotgan kreditlar hajmini 4,4 trln. so'mdan oshishi prognoz qilinmoqda.

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlarining loyihalarini moliyalashtirishni kengaytirish maqsadida xalqaro moliyaviy institutlar va xorijiy mamlakatlar hukumatlarining imtiyozli kredit liniyalari va grantlarini jalb qilish va o'zlashtirish ishlari faollashtiriladi.

Ustuvor ravishda olis va borish qiyin bo'lgan hududlarda joylashgan hamda ortiqcha mehnat resurslariga ega bo'lgan tuman va shaharlarda faoliyat yurituvchi kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga, dehqon va fermer xo'jaliklariga tijorat banklarining imtiyozli kreditlash jamg'armalari mablag'lari hisobidan ajratiladigan kreditlar hajmi kengaytiriladi.

Iste'mol mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalarni kreditlash, jumladan jozibador bo'lgan turli moliyaviy instrumentlar orqali moliyaviy qo'llab-quvvatlash hajmlari oshirib boriladi.

Shuningdek, “Mustahkam oila yili” davlat dasturiga muvofiq, oilaviy tadbirkorlik va hunarmandchilikni rivojlantirish hamda ipoteka kreditlari ajratilishi ko'zda tutilmoqda.

Banklar va boshqa moliyaviy xizmatlar ko'rsatuvchi xo'jalik yurituvchi sub'ektlarni yuqori malakali mutaxassislar bilan mustahkamlash, moliya-bank faoliyati sohasida kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimi yanada takomillashtiriladi.

O'zbekiston banklari Assotsiatsiyasi, Bank-moliya akademiyasi, Toshkent shahridagi Singapur menejmentni rivojlantirish instituti, Mintaqaviy bank o'quv markazi, Markaziy bank, TIF Milliy bank, ATB «Asaka bank», ATB «Agro bank» va DT Xalq banki o'quv markazlari, xorijiy va xalqaro o'quv markazlari, moliya institutlari tomonidan bank faoliyatining dolzarb yo'nalishlari bo'yicha kurslar va seminarlar tashkil qilinib, ularda bank xodimlarini o'qitish ishlari samarali davom ettiriladi.

Umum qabul qilingan xalqaro me'yor va andozalarga asosan bank faoliyatini rivojlantirish va yanada takomillashtirishning dolzarb masalalari bo'yicha bank sohasi amaliyotchilari va olimlari, boshqa tegishli sohalar vakillari ishtirokida ilmiy-amaliy konferentsiyalar, seminarlar va davra suhbatlari tashkil etiladi.

Tijorat banklari faoliyatini xalqaro andozalar va tamoyillarga yanada muvofiqlashtirish va mamlakatimizda bozor munosabatlari rivojlanishining hozirgi davrdagi yangi real holatidan kelib chiqqan holda moliya-bank sohasining qonunchilik bazasi yanada takomillashtiriladi.

Markaziy bank, moliya bozori faoliyatini takomillashtirish va rivojlantirish bilan bog'liq qator qonunlar, jumladan, «Birjalar va birja faoliyati to'g'risida», «Aktsiyadorlik jamiyatlari va aktsiyadorlar huquqlarini himoya qilish to'g'risida», «Investitsiya va pay jamg'armalari to'g'risida»gi, qonunlarning yangi tahriri hamda «Lizing to'g'risida» va «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi qonunlariga o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish bo'yicha qonun loyihalarini ishlab chiqishda faol ishtirok etadi.